ΠΩΣ ΜΟΙΡΑΖΕΤΑΙ Η ΕΞΟΥΣΙΑ;

Δημοσιεύτηκε στο φιλοσοφικό περιοδικό Cogito της Αθήνας τον Ιούλιο του 2010.

Ένα από τα κοινώς παραδεκτά του πολιτκού μας βίου είναι η παραδοχή ότι το  εκλογικό σύστημα της απλής αναλογικής είναι το δικαιότερο εκλογικό σύστημα. Ότι η ενισχυμένη αναλογική, που παγίως ακολουθούμε στην Ελλάδα, ενισχύει το πρώτο κόμμα χάριν της κυυβερνητικής σταθερότητας θυσιάζοντας την δίκαιη κατανομή των εδρών στην Βουλή.

Cogito_Cover_2010_7.PNG

 

Οι υποστηρικτές της ενισχυμένης παραδέχονται την ανάλυση αυτή ως αυτονόητη, αλλά προσθέτουν ότι σε μια χώρα με τα προβλήματα της Ελλάδας καλώς θυσιάζουμε την πολυτέλεια της δίκαιης απλής αναλογικής, χάριν της απολύτως απαραίτητης αποτελεσματικότητας των αυτοδύναμων κυβερνήσεων. Οι υποστηρικτές της απλής αναλογικής αντιτείνουν ότι η δικαιοσύνη έχει προτεραιότητα.   

Και όμως μια πιο σοβαρή θεώρηση του ζητήματος δείχνει ότι είναι δύσκολο να δούμε τί μοιράζει δίκαια η απλή αναλογική. Το ερώτημα απαιτεί πιο βαθιά ανάλυση, αλλά και ένα σύντομο σχόλιο αρκεί για να δείξει τα αδιέξοδα της κρατούσας άποψης. 

Λαϊκή βούληση και Εξουσία

 Ας υποθέσουμε ότι η απλή αναλογική μοιράζει βουλευτικές έδρες σε ευθεία αναλογία με τις ψήφους του κάθε κόμματος. Ένα ποσοστό 40% των ψήφων, οδηγεί σε 40% των εδρών. Για να δείξουμε ότι το σύστημα είναι το δικαιότερο πρέπει να δείξουμε ότι μοιράζει δίκαια κάτι. Τι είναι όμως αυτό που μοιράζεται δίκαια από την απλή αναλογική;

Η πρώτη μας σκέψη ίσως είναι ότι αυτό που μοιράζεται δίκαια είναι η εξουσία. Ότι τα κόμματα θα αποκτήσουν τόση εξουσία όση και ψήφους. Ότι η εξουσία μοιράζεται ανάλογα με την λαϊκή βούληση. Αυτό όμως είναι προφανώς λάθος.

 Σε όλα τα κοινοβουλευτικά συστήματα η εξουσία μοιράζεται άνισα. Η αντιπολίτευση δεν μετέχει στην εξουσία κατ’ αναλογία με τις ψήφους της.  Ένα κόμμα που εξσφαλίζει το 50% των εδρών συν μια, θα σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Η αντιπολίτευση έχει δυσανάλογα μικρότερη εξουσία, δεν έχει για παράδειγμα κανένα υπουργείο, αν και μπορεί να έχει 49% των εδρών. Η απλή αναλογική δεν αποκλείει το αποτέλεσμα αυτό.

Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση κυβερνήσεων συνεργασίας. Τα δύο ή τρία κόμματα που συμμετέχουν στην κυβέρνηση θα μοιραστούν τα υπουργεία και τις κυβερνητικές ευθύνες, ενώ τα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν παίρνουν κανένα. Ένα κόμμα του 5% μπορεί να βρίσκεται στην κυβέρνηση, ενώ ένα κόμμα του 40% στην αντιπολίτευση.

Μάλιστα, στην περίπτωση ενός πρόσκαιρου συμβιβασμού μεταξύ κομμάτων, δεν είναι πάντα αλήθεια ότι το μεγαλύτερο κόμμα του κυβερνητικού συνασπισμού θα έχει την μεγαλύτερη επιρροή. Τα κόμματα του κέντρου, τα οποία μπορεί να συνεργαστούν εξίσου με την αριστερά ή την δεξιά, συχνά έχουν δυσανάλογη εξουσία στην κυβέρνηση συνασπισμού έτσι ώστε να πειστούν να μην αλλάξουν πλευρά. Με αυτόν τον τρόπο οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες στην Γερμανία κράτησαν το σημαντικό Υπουργείο Εξωτερικών για χρόνια.

Άρα η απλή αναλογική, ανεξάρτητα από το άν υπάρχει αυτοδύναμη κυβέρνηση ή κυβέρνηση συνασπισμού, ποτέ δεν μοιράζει την εξουσία ανάλογα με τις ψήφους των κομμάτων. Όπως όλα τα κοινοβουλετικά συστήματα, η απλή αναλογική δίνει όλη την κυβερνητική εξουσία στους νικητές.  

Κοινοβουλευτική Εξουσία

Μήπως η απλή αναλογική μοιράζει δίκαια την κοινοβουλευτική επροσώπηση και εξουσία; Αυτή φαίνεται ίσως η πιο πειστική Cogito_ISSN.PNGάποψη αφού οι έδρες μοιράζονται ανάλογα με τις ψήφους.

Η δικαιοσύνη αυτή όμως είναι μόνον φαινομενική και τυπολατρική. Η επιρροή ενός κόμματος στο κοινοβούλιο δεν εξαρτάται μόνον από τον αριθμό των βουλευτών του. Η βουλή είναι κομμάτι της διακυβέρνησης της χώρας και λειτουργεί στην σκια της κυβέρνησης. Οι βουλευτές έχουν επιρροή στη βουλή μόνον εάν μπορούν να απειλήσουν τα σχέδια της κυβέρνησης. Σε μια αυτοδύναμη κυβέρνηση με οριακή πλειοψηφία οι πιο σημαντικοί βουλετές είναι οι βουλευτές της συμπολίτευσης που εάν δυσαρεστηθούν μπορούν όχι μόνο να καταψηφίσουν τα νομοσχέδιά της αλλά και να την ρίξουν (όπως έκανε ο Αντώνης Σαμαράς το 1993).

Σε μια κυβέρνηση συνασπισμού (που είναι και η πιο πιθανή στο σύστημα της απλής αναλογικής) οι πιο ισχυροί βουλευτές θα είναι πάλι οι βουλευτές της συμπολίτευσης που μπορούν όποια στιγμή θέλουν να αποσύρουν την εμπιστοσύνη τους στην κυβέρνηση. Παρά το γεγονός λοιπόν ότι κατά την απλή αναλογική κάθε κόμμα έχει τους βουλευτές που αναλογούν στις ψήφους του, το βάρος τους στη βουλή δεν συνδέεται με τις ψήφους αυτούς. Έχει σχέση με τις ισορροπίες του κυβερνητικού συνασπισμού.

Δίκαιη Διακυβέρνηση

Η υποστήριξη της απλής αναλογικής φοβάμαι ότι είναι κομμάτι ενός λαϊκιστικού επιχειρήματος το οποίο εσφαλμένως υποστηρίζει ότι ο αριθμός των ψήφων οφείλει να αναλογεί σε μερίδιο της εξουσίας. Όπως όμως έδειξα παραπάνω, οι κοινοβουλευτικές εκλογές ποτέ δεν οδηγούν σε αναλογική μοιρασιά της εξουσίας.  

Όλη αυτή η συζήτηση μας αποκακρύνει από την δικαιοσύνη που έχει πράγματι σημασία, δηλαδή την δίκαιη διακυβέρνηση της χώρας. Η έννοια αυτή δεν είναι η ίδια με την ίση μοιρασιά της εξουσίας.

Στο κοινοβουλευτικό σύστημα κάνουμε την ρεαλιστική παραδοχή ότι κάποιοι θα κυβερνούν και οι υπόλοιποι θα ελέγχουν. Το σχήμα αυτό δεν οδηγεί στην ολιγαρχία διότι οι λίγοι που κυβερνούν υπόκεινται σε πολλαπλούς ελέγχους απο τη βουλή, τις ανεξάρτητες αρχές, τη δικαιοσύνη και τον τύπο ενώ τελικά κρίνονται στην δημόσια δοκιμασία των εκλογών. Εδώ βρίσκεται το επιχείρημα για την ενισχυμένη αναλογική: οι εκλογές κρίνουν την κυβέρνηση με διαφάνεια και δημόσια συζήτηση για τα πεπραγμένα του κυβερνητικού κόμματος.

Η δίκαιη κοινοβουλευτική διακυβέρνηση βασίζεται συνεπώς στα δικαιώματα των πολιτών της, όχι στην υποτιθέμενη συμμετοχή στην άσκηση της εξουσίας (που είναι αδύνατη) αλλά στον έλεγχο και τον περιορισμό της εξουσίας σύμφωνα με το κράτος δικαίου και τα ατομικά δικαιώματα. Η δίκαιη κοινοβουλευτική διακυβέρνηση φροντίζει ώστε οι κρατούντες να μην μπορούν να ελέγχουν καθε κομμάτι της οικονομικής και ιδιωτικής ζωής, ούτε να ελέγχουν τις πολιτικές διαδικασίες με τις οποίες θα κριθούν.

Η δίκαιη διακυβέρνηση ξεπερνάει συνεπώς τις εκλογές ή την σύνθεση της βουλής. Απαιτεί ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ανεξάρτητα πανεπιστήμια και ανεξάρτητη δημοσιογραφία. Απαιτεί δε ένα πολιτικό ήθος μεταξύ των συμμετεχόντων στην εξουσία που αποκλείει τον εκφοβισμό και την συκοφαντία και εξασφαλίζει την ομαλή εναλλαγή στην εξουσία και την κοινή πεποίθηση ότι το σύστημα δεν είναι διεφθαρμένο. Μόνον με τις ασφαλιστικές αυτές δικλείδες οι εκλογές αποκτούν την πραγματική τους σημασία. 

Όταν αυτά απουσιάζουν, η δημοκρατία υποφέρει, όποιο και αν είναι το εκλογικό σύστημα. Τουλάχιστον όμως η υποστήριξη της ενισχυμένης αναλογικής μας θυμίζει ότι το ζητούμενο είναι η δίκαιη διακυβέρνηση της χώρας, όχι η ίση μοιρασιά μεταξύ των κομμάτων.

 

Ο κ. Παύλος Ελευθεριάδης διδάσκει στη νομική σχολή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης